Huk spłukiwanej toalety w samolocie potrafi zaskoczyć nawet kogoś, kto lata kilka razy w roku. Krótki, ostry świst, jakby coś zostało wyssane prosto w przestworza, a po sekundzie cisza. Właśnie z tego dźwięku wzięła się jedna z najtrwalszych lotniczych legend: że wszystko wylatuje za burtę i gdzieś nad polami spada na ziemię. Prawda jest mniej spektakularna, choć kilka rozdziałów tej historii brzmi jak żart. Jeden skończył się bardzo nerwowo nad Atlantykiem.

Zanim przyszła próżnia, był niebieski płyn

Przez długie lata toalety w samolotach przypominały przenośne kabiny z placów budowy. Do połowy lat 80. pracowały na niebieskim płynie dezodorującym. Pompy przepychały go razem z nieczystościami do zbiorników, a przy każdym spłukaniu do muszli trafiała świeża porcja. Samolot zabierał tego płynu setki galonów na jeden lot. To oznaczało dodatkowy ciężar, więcej spalonego paliwa i mniej miejsca na pasażerów.

Gorzej, że taki układ lubił przeciekać. Płyn razem z zawartością wydostawał się na zewnątrz i na wysokości przelotowej natychmiast zamarzał, przywierając do kadłuba jako lodowa narośl. Podczas zniżania, w cieplejszym powietrzu, bryła odpuszczała i spadała. Tak narodził się "niebieski lód", określenie brzmiące całkiem niewinnie, dopóki nie wiadomo, z czego ten lód jest. Według zestawienia przytaczanego przez Gizmodo w latach 1979-2003 w samych Stanach spadło co najmniej 27 takich brył. Niektóre przebijały dachy i rozbijały samochody.

Wynalazek, który działa dzięki różnicy ciśnień

Przełom przyniósł James Kemper, który w 1975 roku opatentował toaletę próżniową. W 1982 roku system trafił do pierwszego Boeinga i od tamtej pory w zasadzie niewiele się w nim zmieniło. Muszla ma powłokę, do której nic nie przywiera, więc do jej przepłukania wystarcza odrobina płynu. KLM mówi o mniej więcej jednej filiżance wody, inne źródła o najwyżej dwóch litrach. Domowa toaleta zużywa od 6 do nawet 19 litrów.

Resztę załatwia fizyka. Na wysokości przelotowej ciśnienie za burtą jest dużo niższe niż w kabinie, a powietrze zawsze płynie tam, gdzie ciśnienie jest niższe. Po naciśnięciu przycisku na moment otwiera się zawór na dnie muszli, łącząc ją z rurą do zbiornika, i różnica ciśnień w ułamku sekundy opróżnia muszlę. Stąd ten charakterystyczny świst. Na ziemi i tuż po starcie różnica jest za mała, więc pracuje pompa próżniowa. System wyłącza ją, gdy samolot wzniesie się wystarczająco wysoko.

Ciekawy szczegół zdradził w rozmowie z Popular Science emerytowany inżynier lotniczy Nigel Jones. Rury od toalet do zbiornika celowo nie biegną w linii prostej. Zakręty spowalniają to, co nimi płynie. Przy prostej trasie zawartość uderzałaby w ścianę zbiornika z taką siłą, że mogłaby go uszkodzić.

Zbiornik, który leci z nami do celu

Za burtę więc nic nie wylatuje. Wszystko trafia do szczelnych zbiorników na pokładzie i podróżuje razem z pasażerami aż do lądowania. Według KLM Airbus A330 ma dwa zbiorniki po 400 litrów, Boeing 777 trzy, a Jumbo Jet cztery.

Po przylocie, kiedy pasażerowie czekają na otwarcie drzwi, pod kadłub podjeżdża pojazd, na który mało kto zwraca uwagę. W anglojęzycznym żargonie lotniskowym nosi przekorną nazwę "honey wagon", czyli wóz z miodem. Na lotnisku Schiphol operator podłącza do samolotu dwa węże: jednym wypompowuje zawartość, drugim płucze zbiorniki. Potem częściowo zalewa się je biodegradowalnym środkiem dezynfekującym. Pojazd mieści 2500 litrów. Po napełnieniu jedzie do lotniskowego punktu zrzutu, skąd ścieki płyną do oczyszczalni, a oczyszczona woda trafia do kanału Ringvaart obok lotniska. Pasażer z tego samego lotu jest w tym czasie zwykle w pociągu do centrum Amsterdamu i zaraz zacznie zwiedzanie wzdłuż kanałów. Przy takim spacerze najlepiej sprawdza się audioprzewodnik Travio, który opowiada o mijanych kamienicach i mostach, zamiast kazać co chwilę zerkać w przewodnik.

Czy niebieski lód wciąż spada z nieba

Zdarza się, ale bardzo rzadko. Dzisiejsze systemy są zamknięte, a od zewnątrz zbiorniki zabezpiecza zasuwa, którą otwiera dopiero obsługa naziemna. Gdy jednak coś zawiedzie, wyciek może zamarznąć na kadłubie tak samo jak dawniej. KLM przyznaje, że takie grudy czasem odpadają od samolotów, choć zastrzega, że w jego flocie nigdy się to nie zdarzyło.

Ciekawie wyglądają za to zgłoszenia. Amerykańska FAA wciąż dostaje raporty od ludzi przekonanych, że przelatujący samolot coś na nich zrzucił. Większość z nich przychodzi jesienią, w szczycie ptasich migracji, i zwykle winowajca miał skrzydła z piór, a nie z aluminium.

Lot z Pragi, który pokazał, że woda w toalecie to nie drobiazg

Lód z łazienki potrafi jednak narobić kłopotów nie tylko ludziom na ziemi. 7 lipca 2022 roku Boeing 767-300ER linii Delta leciał z Pragi do Nowego Jorku. Na południe od Grenlandii załoga dowiedziała się o wycieku w dwóch toaletach w środkowej części kabiny: jeden był przy muszli, drugi przy umywalce. Wkrótce potem wyłączył się autopilot, a wolant kapitana dawał się obrócić tylko o kilka stopni. NTSB ustaliło później, że woda przedostała się w okolice elementów sterowania lotkami przy wnęce podwozia i tam zamarzła. Zawiniły bezpieczniki podgrzewania odpływów, których mechanicy nie włączyli z powrotem po wcześniejszym przeglądzie. Piloci zeszli niżej, w cieplejsze powietrze, na wysokości około 12 tysięcy stóp odzyskali pełną kontrolę, a samolot z 233 osobami na pokładzie bezpiecznie wylądował na JFK.

To dobry przykład tego, jak bardzo lotnictwo dmucha na zimne, dosłownie i w przenośni. Toaleta, o której myślimy tylko przez kilka minut lotu, ma własne grzałki, zawory, zasuwy i procedury, a jeden niewłączony bezpiecznik potrafi trafić do raportu federalnych śledczych. Kto zamiast o łazienkach woli myśleć o tym, dokąd polecieć następnym razem, niech zajrzy na Kokpit.pro. Szukasz lotu? Znajdziemy go dla ciebie.

🎧

Wspierasz mnie, korzystając z Travio

Travio to mój audioprzewodnik z milionem nagrań o miejscach na świecie. Korzystając z niego, wspierasz moją pracę.

Wypróbuj →