Piątek 13-go nad Ameryką. Dlaczego w całych Stanach nagle nie mógł wystartować żaden samolot

Przesądni mają w tym roku mocny argument. W piątek 13 listopada, kilka minut przed szesnastą czasu nowojorskiego, amerykańska Federalna Administracja Lotnictwa (FAA) wydała komunikat, jakiego linie lotnicze prawie nigdy nie dostają. Wstrzymano wszystkie odloty ze wszystkich lotnisk w Stanach Zjednoczonych, "z powodu nadzwyczajnych okoliczności i ze względów bezpieczeństwa". W Polsce dochodziła wtedy 22:00, a na lotniskach za oceanem trwał właśnie najgorętszy moment piątkowego szczytu.

Ponad 3,5 tysiąca samolotów w powietrzu

Najpierw problem pojawił się w Chicago, gdzie ruch zatrzymano na O'Hare i Midway. Chwilę później objął cały kraj. W chwili ogłoszenia zakazu w powietrzu było ponad 3,5 tysiąca maszyn, jak podał sekretarz transportu Sean Duffy. Te mogły spokojnie wylądować. Problem miały wszystkie, które jeszcze stały na ziemi: według firmy Cirium po godzinie 16:00 miało odlecieć około 11 tysięcy rejsów z ponad półtora miliona pasażerów.

Niektóre samoloty były już w drodze, ale jeszcze daleko od celu. Do 19:05 czasu wschodniego co najmniej 827 lotów zmieniło kurs, a aż 670 z nich zawróciło tam, skąd wystartowało. Waszyngton i Chicago szybko przestały mieć miejsce na płycie. Port lotniczy w Miami zaapelował wprost, żeby pasażerowie w ogóle nie przyjeżdżali, dopóki linia nie potwierdzi, że ich lot się odbędzie.

Zakaz trwał cztery godziny i dwadzieścia jeden minut. Przestrzeń powietrzną otwarto ponownie o 20:15 czasu nowojorskiego, czyli o 2:15 w nocy naszego czasu. Według Flightradar24 do końca piątku odwołano ponad 4,7 tysiąca lotów, a około 10 tysięcy było opóźnionych. Na sobotę z rozkładu zniknęło już kolejne 700 rejsów.

To nie był atak. Zawiodły stare kable

Pierwsze pytanie, jakie wszyscy sobie zadali, brzmiało oczywiście: cyberatak? Sekretarz bezpieczeństwa wewnętrznego Markwayne Mullin szybko temu zaprzeczył. Dodał też, że awaria nie miała nic wspólnego z dużym problemem z usługami Microsoftu, który tego samego dnia dotknął pół świata.

Wyjaśnienie jest mniej filmowe, ale może bardziej niepokojące. Według Duffy'ego tuż po 15:30 łączność radarowa w centrach kontroli ruchu zaczęła działać niestabilnie. Przeciążone danymi przełączniki i routery zaczęły podawać niespójne odczyty, a potem po prostu przestały działać. Sekretarz nie owijał w bawełnę: amerykański system kontroli ruchu jest "niewiarygodnie stary", z "cienkimi miedzianymi liniami z lat 80.". Urzędnicy przyznali też, że nowsza technologia dokładana do systemu przeciążyła starsze elementy, z którymi miała współpracować.

Najbardziej uderza to, że wszystko było wiadomo wcześniej. We wrześniu rządowe biuro kontroli GAO ostrzegało przed miedzianym okablowaniem pamiętającym lata 60. i przed opóźnioną modernizacją. Eksperci pytają teraz, dlaczego systemy zapasowe nie przejęły pracy od razu. Część kontrolerów ruchu lotniczego otwarcie mówi, że oficjalnej wersji nie kupuje. A Duffy nie wykluczył, że coś takiego może się powtórzyć. Za modernizację chce 50 miliardów dolarów.

Europa też musiała czekać

Kłopot nie skończył się na granicy USA. Na prośbę FAA Eurocontrol wstrzymał wszystkie odloty do amerykańskich lotnisk z 42 państw członkowskich, w tym z Polski. Obowiązywało to od 23:00 w piątek do 6:00 rano w sobotę naszego czasu. Logika jest prosta: nikt rozsądny nie wyśle samolotu na dziewięciogodzinny lot przez Atlantyk, nie wiedząc, czy po drugiej stronie ktoś go przyjmie.

Zakaz zniesiono, ale to nie koniec. Samoloty i załogi stoją dziś nie tam, gdzie powinny, więc rozkłady będą się prostować jeszcze przez kilka dni. To ważne dla każdego, kto w najbliższy weekend leci do Stanów albo przesiada się na amerykańskim lotnisku.

Co zrobić, jeśli twój lot też padł ofiarą

W USA pasażer, któremu odwołano lot, ma prawo odmówić vouchera i zażądać zwrotu pieniędzy. Wiele amerykańskich linii zaoferowało też bezpłatną zmianę rezerwacji na 13 i 14 listopada.

Przy lotach z Europy działa unijne rozporządzenie 261/2004. Tu trzeba uczciwie powiedzieć, że decyzje kontroli ruchu lotniczego zwykle uznaje się za nadzwyczajne okoliczności. Na odszkodowanie więc raczej bym nie liczył. Ale prawo do opieki zostaje: posiłki, napoje, a przy nocnym czekaniu hotel i transfer. Te koszty trzeba udokumentować i zachować paragony.

Jest też mniej formalna rada. Kiedy z rozkładu wynika, że następny lot jest dopiero jutro po południu, a na lotnisku nie ma już czego robić, często lepiej wyjść na kilka godzin do miasta, niż koczować pod bramką. Takie wymuszone przystanki potrafią być najlepszą częścią podróży. A gdy już się zwiedza, dobrze mieć w telefonie audioprzewodnik Travio.pl: opowie, na co właśnie patrzysz, i nie trzeba szukać przewodnika ani kupować biletów na wycieczkę.

Trzeci raz w tym stuleciu

Wstrzymanie wszystkich lotów w całych Stanach zdarza się naprawdę rzadko. Pierwszy raz było to 11 września 2001 roku. Drugi raz w styczniu 2023 roku, gdy padł system ostrzeżeń dla pilotów NOTAM. Piątkowy przestój był trzeci i według Al Jazeery najdłuższy od 25 lat. Akurat w piątek 13-go, na dwa tygodnie przed Świętem Dziękczynienia, czyli najbardziej zatłoczonym okresem w amerykańskich podróżach. Duffy zapewnia, że do tego czasu wszystko wróci do normy. Pytanie, na jak długo.